رضا علیزاده:
سال‌ها پیش، وقتی هنوز خیابانی به معنای امروزیِ آن به نام «شقایق» وجود نداشت؛ مسیر خانه تا مدرسه برای من و هم‌نسلانم بخشی از زندگی روزمره و در عین حال، بخشی از خاطرات فراموش‌نشدنی بود. بخشی از کوچه آسفالت بود و بخش دیگر، تا مقابل خانه، هنوز خاکی. مقصد، مدرسه راهنمایی «۲۲ آبان» بود و برای رسیدن به آن، کافی بود از میان‌بری در باغ میرصفا عبور کنیم؛ میان‌بری که نه‌تنها مسیر را کوتاه‌تر می‌کرد، بلکه عبور از آن، حال و هوای دیگری داشت، گویی طبیعت، بخشی از مسیر مدرسه بود.
در مسیر این پیاده راه جنگلی، پای روی برگ های رنگ به رنگ بلوط می نهادیم و در سرگرمی های خود به قول ما لاهیجانی‌ها، کمی «مازو» ( بلوط) جمع می‌کردیم؛ وسط آن را سوراخ می‌کردیم و از آن انگشتری می‌ساختیم؛ چیزی شبیه به انگشتر عقیق، اما برای ما ارزشمندتر از هر زیور گران‌قیمتی. پایان هفته نیز، همین فضای سبز و جنگلی، زمین بازی ما بود؛ گاهی فوتبالِ گل‌کوچیک و گاهی والیبال و در حال عین حال تعیین نقطه ای برای کتابخوانی. باغ میرصفا برای ما صرفاً مجموعه‌ای از درختان و پوشش گیاهی نبود؛ بخشی از زیست روزمره، بازی، خاطره و هویت محله بود.
سال‌ها گذشت، باغ میرصفا در میان انبوه ساخت و سازها قرار گرفت؛ در این میان پرسشی در محافل علمی و آکادمیک شکل گرفت: در میان هجوم ساخت اماکن مسکونی در جای جای شهر، تکلیف فضای سبز با ارزش شهری چیست؟
در اولین “همایش ملی بازآفرینی حیات فرهنگی-تاریخی در مدیریت شهر معاصر ایرانی” که در سال ۱۴۰۱ به میزبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان برگزار شد، برخی از پژوهشگران و علاقه‌مندان، بخشی از مطالعات و مقالات تخصصی خود را با محوریت ” مناظر فرهنگی- تاریخی و طبیعی” اختصاص دادند. آنچه در این همایش مطرح شد، صرفاً بحثی دانشگاهی درباره پرداختن به موضوع منظرهای طبیعی در حوزه شهری نبود؛ بلکه مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و پیشنهادهای تخصصی شکل گرفت که می‌توانست مبنایی برای بازشناسی، ساماندهی و معرفی بهتر این منظرها به شهروندان و حتی بازتعریف جایگاه آن در ساختار گردشگری و فراغتی لاهیجان باشد.
در حقیقت، آنجا این پرسش جدی‌تر از همیشه مطرح شد که آیا می‌توان میان دانش دانشگاهی، ظرفیت‌های هویتی و طبیعی شهر و مدیریت شهری پیوندی واقعی ایجاد کرد؟
در ادامه، موضوع سرمایه‌گذاری از طریق بخش خصوصی برای احیای این مجموعه مطرح شد. تلاش بر این بود که در چارچوب توافق‌هایی منصفانه با همه ذینفعان، مسیر گفت‌وگو گشوده شود و هم‌زمان مذاکره با وراث، مسائل و مشکلات مربوط به معارضان نیز در یک فرآیند منطقی حل‌وفصل شود؛ تا با محوریت شهرداری لاهیجان ، زمینه برای شکل‌گیری جریانی تازه و هدفمند در این باغ قدیمی و خاطره‌انگیز فراهم آید.
آنچه در این میان اهمیت داشت، صرفاً سرمایه‌گذاری برای ساخت‌وساز نبود. طرح و سایت‌پلان مجموعه تهیه شد و رویکرد اصلی سرمایه‌گذار و مشاوران طرح، تا حد امکان بر کمترین میزان دخل و تصرف و تخریب محیطی استوار بود؛ با این هدف که ضمن صیانت از ساختار طبیعی و هویت باغ، خدماتی در حوزه تفریح، گردشگری و اوقات فراغت برای شهروندان ایجاد شود. به بیان دیگر، ایده این نبود که باغ میرصفا به فضایی بیگانه با گذشته خود تبدیل شود؛ برعکس، تلاش بر این بود درختان پایدار و استوار باقی مانده و گذشته و آینده در کنار یکدیگر قرار گیرند و آنچه زمانی بخشی از خاطرات جمعی شهر بوده، بتواند در قالبی امروزی، دوباره در اختیار شهروندان قرار گیرد.
پس از آن، جلسات متعددی با شهرداری و شورای اسلامی شهر لاهیجان برگزار شد. گفت‌وگوها ادامه یافت، طرح ارائه شد و دیدگاه‌های مختلف مورد بحث قرار گرفت؛ اما در نهایت، این رایزنی‌ها به نتیجه مورد انتظار نرسید و مسیر اجرایی پروژه همچنان در وضعیت بلاتکلیف باقی ماند.
اینجاست که موضوع از یک پرونده سرمایه‌گذاری فراتر می‌رود و به یک پرسش جدی درباره مدیریت شهری تبدیل می‌شود. وظیفه مدیریت شهری، بی‌تردید، صدور مجوزهای ساخت‌وساز و نظارت بر فرآیند توسعه کالبدی شهر است؛ اما آیا مأموریت مدیریت شهری در همین نقطه پایان می‌یابد؟
شهر فقط ساختمان، خیابان، جدول، آسفالت و مجوز ساخت نیست. شهر، به همان اندازه که به توسعه کالبدی نیاز دارد، به فضای سبز، محیط‌های عمومی، فضاهای فراغتی، عرصه‌های گردشگری و مکان‌هایی برای بازتولید خاطرات جمعی نیز محتاج است. به‌ویژه در شهری مانند لاهیجان که طبیعت و باغ، نه یک عنصر حاشیه‌ای، بلکه بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی آن محسوب می‌شود، پرسش از سرانه فضای سبز و کیفیت فضاهای عمومی، باید فراتر از محاسبه چند مترمربع زمین و درخت دنبال شود. مسئله فقط این نیست که چه مقدار فضای سبز در شهر باقی مانده است؛ مسئله مهم‌تر این است که این فضاها با چه کیفیتی حفظ،ساماندهی و در اختیار شهروندان قرار می‌گیرند؟
باغ میرصفا از همین منظر اهمیت پیدا می‌کند. برای نسلی از شهروندان لاهیجان، این باغ فقط یک ملک یا یک پهنه سبز نیست؛ بخشی از حافظه شهری است. خاطرات مدرسه، بازی‌های کودکانه، عبور از میان درختان، پیاده روی و کتابخوانی و ساعت‌هایی که در دل طبیعت سپری می‌شد، همه بخشی از سرمایه ناملموس این شهرند؛ سرمایه‌ای که در هیچ جدول آماری مربوط به سرانه فضای سبز قابل اندازه‌گیری نیست. اکنون، پس از گذشت سال‌ها، شاید زمان آن رسیده باشد که درباره چنین مکان‌هایی با نگاهی فراتر از «ملک» و «پروژه» سخن بگوییم.
پرسش اصلی این است: مدیریت شهری لاهیجان برای حفظ و احیای فضاهای نوستالژیک و خاطره‌ساز شهر چه برنامه‌ای دارد؟
آیا قرار است چنین مکان‌هایی صرفاً در خاطرات نسل‌های گذشته باقی بمانند، یا می‌توان با بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی، دانش دانشگاهی و سیاست‌گذاری مدیریت شهری، آنها را با کمترین آسیب محیطی ساماندهی کرد و دوباره به زندگی شهری بازگرداند؟
باغ میرصفا می‌تواند یک نمونه مشخص برای پاسخ به این پرسش باشد؛ نمونه‌ای که در آن، منافع مالکین، ظرفیت سرمایه‌گذاری، ملاحظات محیط‌زیستی، مطالعات دانشگاهی و حق شهروندان برای برخورداری از فضاهای عمومی و فراغتی، به جای قرار گرفتن در تقابل با یکدیگر، در یک چارچوب مشترک به گفت‌وگو گذاشته شوند.
شاید مسئله امروز باغ میرصفا که ذینفعان متعددی را در خود جای داده است و حق هریک نیز محفوظ خواهد بود، فقط سرنوشت یک باغ نباشد. مسئله، نحوه مواجهه یک شهر با حافظه خودش است. اگر شهری نتواند مکان‌هایی را که بخشی از خاطره جمعی آن هستند حفظ و احیا کند، در واقع تنها بخشی از فضای سبز خود را از دست نداده است؛ بخشی از هویت خود را نیز به تدریج از دست خواهد داد.
باغ میرصفا و نظایر آن هنوز می‌توانند از یک خاطره شخصی و جمعی، به یک فرصت شهری تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه میان حفظ هویت باغ، حقوق مالکان، ملاحظات محیط‌زیستی، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، دانش تخصصی و مسئولیت مدیریت شهری راهی برای تفاهم پیدا شود. مهم آنست که اراده ای در این خصوص از سوی مدیریت شهری شکل بگیرد.
دیدگاهتان را بنویسید